Ergoed verbinden

Cultuur en Erfgoed: 9 verhalen over Zeeland

Zeeland heeft een rijk verleden. Dit zie je terug in het landschap, de monumenten, de plaatsnamen. Maar ook in tradities, gebruiken en bijzondere volksverhalen. Naast de rijke geschiedenis heeft Zeeland een rijk cultureel leven. Muziek- en kunstliefhebbers komen hier volop aan hun trekken. Laat je verrassen door een selectie erfgoed verhalen over Zeeland. Meer over de Zeeuwse Erfgoedlijnen vind je op de website van Zeeuwse Ankers.  

Schorres, polders en dijken in Zeeland
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

1.Schorren, slikken en polders

In Zuidwest-Nederland ligt land in zee. Een groepje eilanden, van elkaar gescheiden door zeearmen. In de prehistorie was het lange tijd één groot getijdengebied van stroomgeulen, zandplaten, slikken en schorren. Ringdijken werden aangelegd om grotere gebieden te beschermen. Halverwege de 13e eeuw werden dijken aangelegd om land te winnen. Veel plaatsen in Zeeland worden al eeuwenlang beschermd tegen het water. Het woord ‘dijk’ of ‘dam’ zie je daarom in veel Zeeuwse plaatsnamen terug.

Wandeling door slik langs de Zeeuwse kust
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Felice Buonadonna

Land van overkanten

Zeeland telt meer water dan land. Van breed uitwaaierende zeearmen tot kleine kreken en van watergangen tot de Noordzee. Dat maakt Zeeland tot een land van overkanten. Er is altijd wel een stuk land in de verte dat nieuwsgierig maakt en naar je lonkt. 

De ligging van Zeeland is alles bepalend: voor het landschap, het karakter van de bevolking, de lokale economie en voor de keuken. Zeeland is het land van contrasten. De ligging op de grens van land en zee, het leven met water in voor- en rampspoed en de sporen van oorlogen hebben geleid tot natuurgebieden en landschappen vol contrast en dynamiek. 

Eb en vloed, zout, zoet en brak, binnendijk en buitendijks, kleinschalig en grootschalig, besloten en open. Elk gebied heeft zijn eigen, unieke flora en fauna. Maar samen laten zij zien hoe nauw water en land met elkaar verbonden zijn. Stranden, bossen, duinen, schorren en slikken. Voor iedere natuurliefhebber iets. In ieder seizoen de moeite waard.

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement

Routetip: Duinwandeling Zoutelande, Zwinroute

Fietsen op de dijk langs monumenten
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

2.Strijd tegen het water

Met in totaal zo’n 650 kilometer aan kust, is het water nooit ver weg in Zeeland. De kust bestaat voornamelijk uit dijken, duinen, dammen en havenkades. Deze beschermen Zeeland tegen overstromingen. 

Dat is niet altijd zo geweest. De Zeeuwen hebben zich het leven op de rand van land en water door de eeuwen heen eigen gemaakt. Inpolderingen en dijkdoorbraken wisselden elkaar af. Steeds opnieuw drong de zee op en overspoelde dijken en dorpen. Het water gaf en het water nam. 

Herinnering aan verdronken dorpen in Zeeland

Verdronken en herrezen

Tal van dorpen in Zeeland zijn in het verleden verzwolgen door de zee. Het gebeurde dat een dorp meer dan eens ‘verdronk’. Soms werd het dorp op dezelfde plek opnieuw opgebouwd. Soms verplaatste de ligging of werd het door de inwoners verlaten. De overblijfselen van veel dorpen liggen nu onder een dikke laag slik en zijn voor altijd onder water verdwenen. Zeeland telt meer dan tweehonderd verdronken dorpen en gehuchten.

Oosterscheldekering Zeeland
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

Watersnoodramp

De strijd tegen het water komt steeds terug in de geschiedenis van Zeeland. De Watersnoodramp van 1953 is de grootste natuurramp in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis. Tijdens een zware noordwesterstorm breken in de nacht van 31 januari de dijken bij Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant door. Het water stroomt razendsnel de polders in. In sommige dorpen staat binnen een half uur twee tot drie meter water. Er komen meer dan 1800 mensen om het leven. 

In Zeeland is bijna iedere vierkante kilometer getuige van de strijd tegen het water. Langs de kust zijn die getuigen het duidelijkst: joekels van zeedijken, de Deltawerken, met als kroonjuweel de Oosterscheldekering, en brede duinenrijen die zorgvuldig worden onderhouden.

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement.
Routetip: Watersnoodroute

Romeinse Nehalennia Tempel Colijnsplaat

3.Poort naar de wereld

Zeeland als eilandenrijk is ontstaan door inbraken van de zee in een groot aaneengesloten veengebied achter een gordel van strandwallen. Al 40.000 tot 80.000 jaar geleden zwierven er mensen door dit gebied (Neanderthalers). Van oudsher werd hier landbouw bedreven. Maar ook de handel was al vroeg belangrijk. Al rond het begin van de jaartelling, toen de Romeinen hier gevestigd waren, was Zeeland een handelsgebied. Uit die tijd stammen ook de beelden van Nehalennia die door vissers in de Oosterschelde werden gevonden. 

Handel

Er is altijd hard gewerkt, gehandeld en gevist in Zeeland. Daar zijn veel Zeeuwen rijk van geworden en dat zie je terug in de Zeeuwse binnensteden, zoals Middelburg, Goes en Zierikzee. Daar vind je flinke pakhuizen en hoge herenhuizen. In de kleinere straten staan oude woningen, winkels en werkplaatsen van middenstanders en ambachtslieden. En in de kleinste straten en stegen woonde het werkvolk. 

Schepen in de haven van Zierikzee

Ontdekken en ondernemen

Uit het veen kon door verbranding zout worden gewonnen. Het veen werd afgestoken, verbrand en daarna werd de as met het zoute zeewater gemengd en ingekookt om het zout te verkrijgen. Een kenmerkende economische activiteit voor de Middeleeuwen. Dit zout werd vooral in Vlaamse steden goed verkocht. De afgravingen van het veen hadden tal van overstromingsrampen tot gevolg. In 1515 werd deze manier van zoutwinning dan ook verboden in Zeeland.

In de 16e en 17e eeuw beleefde Zeeland één van zijn hoogtepunten. Zeeuwse schepen voeren naar Oost en West. Handel met verre streken maakte de Zeeuwse steden samen net zo machtig als Amsterdam. Ook Middelburg was in die tijd een belangrijke handelsstad. Honderden monumenten in verschillende historische steden herinneren aan de hoogtijdagen van handel, koopvaardij en de VOC. Behalve goederen kwamen ook vluchtelingen en migranten naar Zeeland. 

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement

Routetip: Stadsontdekkingstocht Zierikzee, Verken Vlissingen Stad aan Zee

Standbeeld van Michiel de Ruyter Vlissingen
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

4.Sterk Zeeland

Zeeland is door zijn ligging altijd van strategisch belang geweest. De Zeeuwen hebben heel wat bezetters, oorlogen en strijd aan zich voorbij zien trekken. Overal zijn verdedigingsburgen gebouwd ter bescherming tegen de Vikingen. Rondom de Zeeuwse binnensteden vind je vaak nog resten van verdedigingswerken uit verschillende periodes. Bedoeld om de steden te beschermen tegen vijandelijke mogendheden. 

Staats-Spaanse Linies

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) bouwden de strijdende partijen een serie verdedigingswerken: de Staats-Spaanse Linies. De militaire verdedigingswerken zijn nog goed zichtbaar in het landschap van Zeeuws-Vlaanderen. De keten van oude forten, vestingen en liniedijken kun je al fietsend of te voet ontdekken.

Bunker van de Atlantikwall in Zeeland
(Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina)

Strijdtoneel in de Delta

De Duitse bezetter bouwde de Atlantikwall, een 6200 kilometer lange verdedigingslinie van Noorwegen tot de Spaanse grens met zware bunkers en andere werken. Restanten van historische verdedigingswerken zijn nog te vinden op verschillende plekken langs de Zeeuwse kust. 

De Slag om de Schelde

Aan het eind van de oorlog werd een felle strijd gevoerd voor een vrije doorgang over de Westerschelde. Deze Slag om de Schelde speelde een sleutelrol bij de bevrijding van Nederland. De overwinning kwam met een hoge prijs. Grote delen van Zeeland lagen in puin en waren ondergelopen tijdens de inundatie van Walcheren. Voor de burgerbevolking brak een lange tijd van wederopbouw aan.

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement.

Routetip: De strijd om Burgh, Ontdek veelzijdig Veere, De Geheimen van Sluis en Sint Anna ter Muiden

Gemeentehuis in Sint-Marteensdijk
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

5.Heren en Kerken

Tot in de kleinste dorpen kom je één of zelfs meerdere kerken tegen. Van een simpel kerkgebouw tot een basiliek, de diversiteit is enorm. De gebouwen die geestelijkheid, adel en regenten oprichtten, bepalen het beeld van de steden en het platteland. 

Macht en geloof

In Zeeland vind je zowel protestantse als katholieke kerken. De grootte en aankleding van het gebouw zei vaak iets over de rijkdom van een dorp of stad. Vaak staan in een plaats aparte gebouwen voor elke geloofsovertuiging. Een kerkgebouw werd vroeger door ambachtsheren ook als statussymbool gezien. Sommige dorpen ontleenden er hun naam aan, zoals Biggekerke en Ouwerkerk. 

Hoeveel kerkgebouwen er precies in Zeeland staan, is niet bekend. Tijdens de Beeldenstorm werd veel verwoest of beschadigd. 

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement.

Boerderij in Zeeland
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

6. Zwarte schuren en stoere paarden

De Zeeuwse kleigronden behoren tot de meest vruchtbare landbouwgebieden ter wereld. De landbouw in Zeeland bleef een constante factor in de Zeeuwse economie, ondanks dat zij goede en slechte tijden kende. Rond 1800 werkte twee derde van de beroepsbevolking op het Zeeuwse platteland in de agrarische sector. 

Bijna overal in Zeeland waren de boerenbedrijven gespecialiseerd in de akkerbouw. Alleen in delen van Schouwen-Duiveland en Walcheren overheerste de veehouderij. Ook de Zeeuwse boeren die zich voornamelijk bezighielden met akkerbouw konden niet zonder vee. Iedere boer hield een aantal runderen. Dat zorgde voor de benodigde mest.

Molen Aagtekerke
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

Leven en werken op het platteland

Het Zeeuwse platteland kent een lange agrarische traditie. Elk dorp – en elke stad – had zijn eigen molen. Ook nu neemt molen nog steeds een prominente plek in het Zeeuwse landschap in. 

Zeeuwse paarden

De zwarte gepotdekselde schuur werd karakteristiek voor het Zeeuwse platteland, evenals de streekdrachten en Zeeuwse trekpaarden. De zware trekpaarden werden door boeren gebruikt bij werkzaamheden op het land. Buiten het werk om werden ze ingezet voor sport en spel, zoals het ringrijden op Walcheren en de Straô op Schouwen-Duiveland. De Straô is een jaarlijks terugkerend dorpsfeest waarbij de voeten van de paarden in de zee worden "gewassen". Een belangrijk onderdeel van de traditie is het versieren en keuren van de paarden. 

Schuur van boerderij in Zeeland

Historische boerderijen

Op het Zeeuwse platteland kom je nog steeds veel historische boerderijen tegen. Compleet met wagenhuis, bakkeet en een varkenshok. De hoefstal of ‘travalje’ die je soms nog in het dorp ziet staan, werd vroeger gebruikt om de paarden te beslaan.

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement.

Tarwe veld in Zeeland
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Ben Biondina

7. Zilt en Zoet

Verse vis, kokkels, mesheften, oesters, Oosterscheldekreeft en mosselen. En zilte groenten als zeekraal en lamsoren. Zeeland grossiert in zilte zaligheden. Maar Zeeland heeft nog meer kenmerkende streekproducten. Spruitjes, asperges, zwarte bessen, appels en peren, rood fruit, bruine bonen en lamsvlees. Lekkerbekken komen in Zeeland volop aan hun trekken. 

Appelbomen en kerk in Nisse

Smaken van Zeeuwse bodem

Met aan alle kanten zee en overal vruchtbare polders zijn visserij en landbouw al lange tijd belangrijke sectoren in Zeeland. Verschillende steden en dorpen groeien uit tot vissersplaatsen. In de negentiende eeuw ontstond in Yerseke de moderne oester- en mosselcultuur in Zeeland. Behalve uit de zee kwamen ook producten van het land in de Zeeuwse keuken terecht. Aardappelen, uien, suikerbieten. Al eeuwen werd op kleine schaal fruit geteeld. Inmiddels telt Zeeland zo’n 4500 hectare aan fruitboomgaarden en heeft de provincie per oppervlakte het meeste fruit van Nederland. Vooral de teelt van zwarte bessen draagt hier aan bij. 

Aan migranten danken we streekgerechten als de Groese paptaart en de bolus. Vooral die laatste is niet meer weg te denken uit de Zeeuwse eetcultuur. Je koopt deze plakkerige broodjes bij vrijwel iedere bakker in Zeeland. Gerechten als het palingbroodje, profetenbrood, preiprol en ast bleven in verschillende regio’s als streekproduct bewaard. 


Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement.

Wandelen op de duinen van Domburg / Walcheren

8. Het Zeeuwse licht

Kilometers aan schone stranden, overal water dichtbij en de meeste zonuren van Nederland. De Zeeuwse kust trekt jaarlijks miljoenen toeristen. Het is een bron van vermaak, gezondheid en inspiratie. 

Kunstenaar Jan Toorop was de eerste die oog had voor het bijzondere Zeeuwse licht. Hij was sinds 1898 een terugkerende zomergast in het kustplaatsje Domburg. In zijn kielzog volgden ook schilders als Piet Mondriaan en Marie Tak van Poortvliet. Er ontstond al snel een hele kunstenaarskolonie. Allen gefascineerd door het unieke ‘Zeeuwse licht’. Een fenomeen waarbij het zeewater en het zoutgehalte van de lucht een belangrijke rol speelt bij de reflectie van het zonlicht.

Badpaviljoen Domburg
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Eddy Westveer

De kust ontdekt

Toerisme in Zeeland begint aan het einde van de 19de eeuw. En dan vooral aan de kust tussen Vlissingen en Domburg. De gegoede burgerij komt om te kuren. Het zeebad is de nieuwe gezondheidsrage. Artsen adviseerden gezonde zilte lucht en zeebaden tegen allerlei kwaaltjes. 

Accommodatie

Inwoners beginnen met kamerverhuur als de eerste badgasten komen. Soms verhuren ze hun hele woning. Zelf wonen ze dan ergens anders. Bijvoorbeeld in de schuur bij hun woning. In de jaren die volgen, tonen toeristen en kunstenaars een aanhoudende belangstelling voor de Zeeuwse kust en het achterland. 

In de jaren zestig en zeventig ontstaat het massatoerisme. Door meer geld, meer vrije tijd en beter vervoer. En een betere bereikbaarheid van Zeeland. Overnachtingsmogelijkheden worden uitgebreid. Er kwamen dagattracties en nieuwe recreatiegebieden.

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement

Routetips:

Door de duinen van Renesse, Baden in het verleden, Struinen door bos en duin (Domburg - Oostkapelle), Duinwandeling Zoutelande

Haven van Terneuzen
Bron: www.beeldbank.zeeland.nl, Photographics

9. Nieuw-Zeeland-Moderne bedrijvigheid in een veranderend landschap

Al in de negentiende eeuw investeerde de overheid fors in de aanleg van kanalen en spoorlijnen. Op zoek naar nieuwe bronnen om welvaart en welzijn te verzekeren. Vooruitgang werd het toverwoord. Industrie veranderde het Zeeuwse panorama langs het Kanaal Gent-Terneuzen en in het Sloegebied zelfs ingrijpend. Voor het herstel van de schade die de Tweede Wereldoorlog en de watersnoodramp van 1953 hadden veroorzaakt, ging bijna in heel Zeeland het landschap op de schop.

Ervaar het zelf. Bekijk het arrangement.

Routetip: Verken Vlissingen Stad aan Zee

Gerelateerde tags:

Ook interessant